آخرین وضعیت سرطان در ایران؛ آمار، روند و واقعیتها

دو نظام آماری را با هم اشتباه نگیریم
هر عددی که درباره سرطان ایران میشنوید، از یکی از دو منبع میآید و خلط این دو، بزرگترین خطای رایج رسانههاست. نخست، برآوردهای GLOBOCAN که آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان (IARC) وابسته به سازمان جهانی بهداشت از ترکیب دادههای ثبت سرطان و مدلسازی تولید میکند؛ نسخه ۲۰۲۴ آن در ژوئیهٔ ۲۰۲۶ منتشر شد و مبنا ی فکتشیت رسمی ایران است. دوم، نظام ثبت ملی سرطان در مرکز ملی کنترل سرطان وزارت بهداشت که موارد واقعاً تشخیصدادهشده را شمارش میکند و همیشه کمتر از برآورد مدلمحور خواهد بود، چون بخشی از موارد در مناطق مختلف ثبت نمیشوند.
بر اساس نسخه پیشین (GLOBOCAN ۲۰۲۲)، در سال ۲۰۲۲ حدود ۱۳۷٬۱۹۸ مورد جدید (۷۶٬۴۴۱ مرد و ۶۰٬۷۵۷ زن) و ۸۷٬۲۴۷ مرگ (۵۰٬۷۱۳ مرد و ۳۶٬۵۳۴ زن) برآورد شده بود — اعدادی که پایگاه WCRF، مقاله پژوهشی Nature Scientific Reports (۲۰۲۶) و مقاله مروری داخلی «الگوهای اپیدمیولوژیک سرطان در ایران» هر سه تأییدشان کردهاند. دو سال بعد در نسخه ۲۰۲۴، شمار موارد جدید به ۱۵۶٬۴۶۷ و مرگها به ۹۷٬۷۳۲ رسیده است؛ یعنی در دو سال، حدود ۱۴ درصد بر تعداد موارد جدید و ۱۲ درصد بر مرگها افزوده شده است.
در سمت ثبت ملی، آخرین سال منتشرشده در رسانهها سال ۱۴۰۲ با ۱۴۱٬۶۴۱ مورد است (به تفکیک: ۷۲٬۵۷۵ مرد و ۶۹٬۰۶۶ زن؛ به نقل از ایسنا و تسنیم). برای سال ۱۴۰۱ نیز ۷۹٬۱۳۶ مرگ ثبتشده گزارش شده که «معادل ۲۱۷ مرگ در هر روز» توصیف شده است. ضمناً برخی اظهارات متناقض هم وجود دارد؛ مثلاً اظهار وزیر بهداشت درباره «حدود ۲۰۰ هزار مورد» (عصر ایران، ژانویه ۲۰۲۵) با هر دو نظام رسمی همخوان نیست و باید با احتیاط به آن نگاه کرد.

شایعترین سرطانهای ایران بر پایه جدیدترین داده رسمی (۲۰۲۴)
فکتشیت رسمی IARC برای ایران (GLOBOCAN ۲۰۲۴، ژوئیهٔ ۲۰۲۶) پررنگترین تصویر را میدهد: در کل جمعیت، سرطان پستان، روده بزرگ و راستروده، معده، پروستات و مثانه پنج بروز نخست را دارند و در جدول مرگ، سرطان معده با ۱۳ درصد مرگهای سرطانی رتبه یک را در اختیار دارد. این ترکیب، مهر «گذار اپیدمیولوژیک» ایران را نشان میدهد؛ یعنی سرطانهای وابسته به سبک زندگی غربی (پستان، کولورکتال، پروستات) در حال بالا آمدناند، اما سرطانهای عفونیزاد و تغذیهای (معده) هنوز قاتل اصلیاند.
| رتبه | سرطان (بروز جدید، هر دو جنس) | تعداد ۲۰۲۴ | سهم | سرطان (مرگ) | تعداد ۲۰۲۴ | سهم |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | پستان | ۲۱٬۳۰۴ | ۱۳٫۶٪ | معده | ۱۲٬۷۰۳ | ۱۳٫۰٪ |
| ۲ | روده بزرگ و راستروده | ۱۶٬۳۳۸ | ۱۰٫۴٪ | پستان | ۹٬۴۰۰ | ۹٫۶٪ |
| ۳ | معده | ۱۴٬۵۹۵ | ۹٫۳٪ | ریه | ۸٬۳۵۵ | ۸٫۵٪ |
| ۴ | پروستات | ۱۰٬۰۲۴ | ۶٫۴٪ | روده بزرگ و راستروده | ۸٬۲۰۲ | ۸٫۴٪ |
| ۵ | مثانه | ۹٬۲۸۷ | ۵٫۹٪ | پروستات | ۵٬۸۸۸ | ۶٫۰٪ |
به تفکیک مردان و زنان
| رتبه | مردان — بروز | تعداد | سهم | زنان — بروز | تعداد | سهم |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | پروستات | ۱۰٬۰۲۴ | ۱۲٫۳٪ | پستان | ۲۱٬۳۰۴ | ۲۸٫۴٪ |
| ۲ | معده | ۹٬۷۲۷ | ۱۲٫۰٪ | روده بزرگ و راستروده | ۷٬۳۰۷ | ۹٫۷٪ |
| ۳ | روده بزرگ و راستروده | ۹٬۰۳۱ | ۱۱٫۱٪ | تیروئید | ۵٬۱۸۳ | ۶٫۹٪ |
| ۴ | مثانه | ۷٬۵۸۵ | ۹٫۳٪ | معده | ۴٬۸۶۸ | ۶٫۵٪ |
| ۵ | ریه | ۶٬۲۱۹ | ۷٫۶٪ | لوسمی (سرطان خون) | ۲٬۸۲۱ | ۳٫۸٪ |
در جدول مرگها، سه علت نخست در مردان معده، پروستات و ریه و در زنان پستان، روده بزرگوراست و معده است. نرخ استانداردشده بروز سرطان پستان در ایران ۳۸٫۱ در ۱۰۰٬۰۰۰ نفر است؛ به بیان دیگر، بر اساس اظهار دکتر علی مطلق، دبیر کمیته ملی پیشگیری و کنترل سرطان، «یک زن ایرانی در هر ۲۰ دقیقه به سرطان پستان مبتلا میشود» و میانگین سنی ابتلا حدود ۴۶٫۸ سال است — یعنی نزدیک به یک دهه زودتر از میانگین کشورهای توسعهیافته.
روند زمانی: رشدی نزدیک به دو برابر میانگین جهانی
حساسترین عدد این گزارش را مقام رسمی وزارت بهداشت اعلام کرده است: به نقل از دکتر علی مطلق در گفتوگو با دنیای اقتصاد (۲۹ خرداد ۱۴۰۵)، «میزان بروز سرطان در ایران بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۴۰ با افزایش ۱۱۵ درصدی روبهرو خواهد شد، در حالی که این رقم در سطح جهان ۶۳ درصد برآورد شده است». این یعنی بار سرطان ایران تقریباً دو برابر سریعتر از میانگین جهانی رشد میکند و دلیل اصلی آن، پیر شدن ساختار جمعیت، شهرنشینی و تغییر سبک زندگی است.
روند ثبتشده هر سرطان هم یکسان نیست. بر اساس تحلیل روند سالانه (APC) در دوره ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۶ که مقاله مروری Health Provid (دسامبر ۲۰۲۵) گزارش کرده، سریعترین رشدها متعلق به تیروئید (۱۱۳٫۸٪)، پروستات (۶۶٫۷٪)، پستان زنان (۶۳٫۰٪) و روده بزرگ (۵۴٫۱٪) بوده است؛ در مقابل، سرطان معده روندی کاهشی (۵ تا ۸ درصد) داشته است. پیشبینی وزارت بهداشت مبنی بر رسیدن ابتلا به ۱۶۰ هزار مورد تا سال ۱۴۰۴ (با رشد ۴۳ درصدی، به نقل از گزارش رسمی در آبان ۱۴۰۲) عملاً با برآورد ۱۵۶٬۴۶۷ نفری GLOBOCAN ۲۰۲۴ زودتر از موعد محقق شده است.
جغرافیای سرطان در ایران؛ نقشهای یکدست نیست
سرطان در ایران توزیع جغرافیایی مشخصی دارد و همین الگو، یکی از مهمترین ابزارهای سیاستگذاری غربالگری است. شاخصترین نمونه سرطان معده است: نرخ بروز آن در شمال کشور ۲٫۶۴ برابر جنوب است و مناطق شمال و شمالغرب با خطر نسبی ۱٫۲۶ تا ۲٫۶۴ در معرض قرار دارند؛ عوامل مطرحشده در ادبیات پژوهشی شامل شیوع بالای هلیکوباکتر پیلوری، رژیم غذایی شور و دودی، مصرف چای داغ و وجود نیترات و آرسنیک در آب و رژیم محلی است. «کمربند سرطان معده» اردبیل و کردستان و استانهای شمالی سالهاست در مطالعات اپیدمیولوژیک ایران تکرار میشود.
- سرطان مری: استان گلستان بهطور تاریخی نرخ بسیار بالا (حدود ۱۰۰ در ۱۰۰٬۰۰۰ نفر) داشته است؛ طبق گزارش دکتر رضا ملکزاده، رئیس سابق مرکز تحقیقات گوارش و کبد دانشگاه تهران، این عدد از مطالعات ثبت سرطان برآمده است.
- سرطان پستان: مناطق تهران، قم و ایلام خطر «بالا» و جنوب کشور کمترین خطر را دارد.
- سرطان روده بزرگ: بالاترین خطر در مناطق مرکزی کشور گزارش شده است — همسو با شهرنشینی و تغذیه پرکالری.
عوامل خطر؛ چند سرطان ایرانی «قابل پیشگیری» است؟
مقاله مروری Health Provid در مدلسازی خود سهم مصرف دخانیات را حدود ۲۰ درصد و الکل را حدود ۵ درصد در بار سرطان ایران برآورد کرده و پیری جمعیت، شهرنشینی سریع، گذار تغذیهای، چاقی و کمتحرکی و آلودگی هوا را محرکهای اصلی رشد معرفی میکند. سرطان پستان با چاقی شهری و تأخیر در فرزندآوری و سرطان معده با هلیکوباکتر پیلوری و تغذیه شور و دودی پیوند داده شده است. بر اساس برآورد منتشرشده در رسانههای رسمی (به نقل از فارس)، سالانه حدود ۴۰ هزار مورد از سرطانهای ایران به دلیل عوامل اصلاحپذیر قابل پیشگیریاند؛ یعنی تقریباً یک چهارم بار سالانه.
در سطح ملی، سه محور پیشگیری اهمیت ویژه دارد: کنترل دخانیات (شامل قلیان که در فرهنگ مصرف ایران دستکم گرفته میشود)، واکسیناسیون و درمان عفونتها (هپاتیت B و هلیکوباکتر پیلوری) و اصلاح تغذیه و فعالیت بدنی. دستکم برای سرطان معده، تشخیص و ریشهکنی هلیکوباکتر پیلوری در مناطق پرخطر شمال کشور در ادبیات پژوهشی بهعنوان مداخله با بالاترین بازده مطرح شده است.
برنامههای ملی غربالگری؛ چه چیزی تا کجا پیش رفته است؟
وزارت بهداشت سه سرطان را «دارای قابلیت تشخیص زودهنگام و غربالگری سازمانیافته» در اولویت قرار داده است: پستان، روده بزرگ و دهانه رحم. این اولویتبندی از سالها پیش و در برنامه ملی کنترل سرطان تعریف شده و در سالهای اخیر با کمپینهای عمومی همراه شده است. با این حال، نرخ پوشش واقعی غربالگری همچنان پایین است و شکاف تشخیص، هزینهسنگینترین بخش داستان است.
| سرطان | جمعیت هدف | وضعیت برنامه ملی |
|---|---|---|
| پستان | زنان بالای ۴۰ سال، ماموگرافی هر دو سال یکبار | برنامه ملی فعال؛ اجرای «هفته ماموگرافی رایگان» در مراکز منتخب سراسر کشور (۲۶ مهر تا ۳ آبان ۱۴۰۴ به مناسبت ماه آگاهی سرطان پستان) |
| روده بزرگ و راستروده | افراد بالای ۵۰ سال و افراد با سابقه خانوادگی | غربالگری توصیهشده (کولونوسکوپی/تست مدفوع)؛ پوشش سازمانیافته محدود |
| دهانه رحم | زنان ۳۰ تا ۶۰ سال | غربالگری با پاپاسمیر؛ واکسن HPV هنوز وارد برنامه واکسیناسیون کشوری نشده است |
بقای بیماران و ظرفیت درمان
مطالعه ملی IRANCANSURV (ثبت ۹ استان، ۱۵ سرطان، منتشرشده در PubMed در سال ۲۰۲۲) روشنترین تصویر بقای بیماران ایرانی را میدهد: بالاترین بقای پنجساله متعلق به سرطانهای با غربالگری و درمان مؤثر است — پروستات ۷۴٫۹ درصد، پستان ۷۴٫۴ درصد و مثانه ۷۰٫۴ درصد. مقایسه با دنیا تلخ اما روشنگر است: بقای پنجساله سرطان پستان در آمریکا ۹۰٫۲ درصد گزارش شده؛ یعنی شکاف حدود ۱۵ تا ۱۶ واحد درصدی که عمدتاً محصول تشخیص دیرهنگام و نابرابری دسترسی به درمان است. بقای سرطان معده در مطالعه آذربایجان شرقی تنها ۲۴٫۸ درصد گزارش شده است — سرطانی که قاتل شماره یک ایران است.
محدودیت دادهای هم وجود دارد و صادقانه باید گفت: خود مطالعات ایرانی میپذیرند که دادههای IRANCANSURV ناقص است و کیفیت ثبت در استانها یکسان نیست. مقامهای وزارت بهداشت هدف «بهبود حداقل ۲۰ درصدی شاخص بقای بیماران سرطانی» را تعریف کردهاند. فشار مالی هم رو به رشد است: بر اساس آمار رسمی اعلامشده در مهر ۱۴۰۵، طی اردیبهشت ۱۴۰۳ تا خرداد ۱۴۰۵ بیش از ۲۸ میلیون و ۵۶۶ هزار سند هزینه مرتبط با سرطان به ارزش حدود ۱۹۳٬۷۰۰ میلیارد ریال ثبت شده و هزینههای سال ۱۴۰۴ نسبت به سال قبلش ۵۳ درصد رشد داشته است.
در رتبهبندی علل مرگ نیز دو روایت وجود دارد و هر دو را باید شنید: مقاله پژوهشی Nature Scientific Reports (۲۰۲۶) سرطان را «دومین علت مرگ در ایران پس از بیماریهای قلبیعروقی» میداند، در حالی که مقاله مروری Health Provid و روایت رایج وزارت بهداشت، سرطان را «سومین علت پس از قلبیعروقی و تصادفات» مینامند. هر دو روایت بر یک نکته تأکید دارند: جایگاه سرطان در جدول مرگومیر کشور رو به بالا رفتن است.
چشمانداز: سرطان در ایران ۲۰ سال دیگر
اگر روند فعلی ادامه یابد، تصویر ۲۰۴۰ چنین است: ۱۱۵ درصد افزایش بروز نسبت به ۲۰۲۰ (دو برابر میانگین جهانی ۶۳ درصد)، سهم بزرگتر سرطانهای پستان، روده بزرگ، پروستات و تیروئید در اثر پیری جمعیت، و فشار سنگینتر بر نظام بیمهای و مراکز درمانی. در بستر جهانی هم برآورد رسمی IARC/WHO میگوید بار سرطان جهان تا سال ۲۰۵۰ به حدود ۳۵ میلیون مورد جدید در سال میرسد — یعنی ایران برای رقابت با این بیماری در دهههای آینده، باید سرمایهگذاری پیشگیرانه را از همین امروز چند برابر کند. نکته امیدبخش آن است که حدود یکچهارم سرطانهای ایران قابل پیشگیریاند و سرطانهای دارای غربالگری مؤثر (پستان، روده، دهانه رحم) با تشخیص زودهنگام، بقای بیش از ۹۰ درصدی دارند.
منابع
- فکتشیت رسمی IARC/Global Cancer Observatory برای ایران — GLOBOCAN ۲۰۲۴، ژوئیهٔ ۲۰۲۶: GCO Cancer Today — جدول برآوردهای ایران
- فکتشیت جهانی GLOBOCAN ۲۰۲۴: gco.iarc.who.int — World Fact Sheet
- WCRF — Global Cancer Data by Country (داده GLOBOCAN ۲۰۲۲): wcrf.org
- CanScreen5/IARC — فکتشیت غربالگری ایران: canscreen5.iarc.fr
- Rakhshmah و همکاران، Nature Scientific Reports، ۲۰۲۶: nature.com
- Rezaei Borojerdi و همکاران، «Epidemiological Patterns of Cancer in Iran»، Health Provid، دسامبر ۲۰۲۵: health-providers.ir
- ایرنا، اظهارات دبیر کمیته ملی پیشگیری و کنترل سرطان، ۲۱ مهر ۱۴۰۵: irna.ir
- ایران اینترنشنال به نقل از ایرنا، ۲۴ مهر ۱۴۰۵: iranintl.com
- ایرنا، معاون بهداشت وزارت بهداشت (۳۸۹ مورد جدید در روز)، ۵ مرداد ۱۴۰۵: irna.ir
- دنیای اقتصاد، گفتوگو با دبیر کمیته ملی پیشگیری و کنترل سرطان، ۲۹ خرداد ۱۴۰۵: donya-e-eqtesad.com
- صدای آمریکا فارسی، گزارش وزارت بهداشت، ۲۷ آبان ۱۴۰۲: ir.voanews.com
- ویکیپدیای فارسی، مدخل «سرطان در ایران» (با ارجاع به ایسنا، تسنیم، اکوایران، فارس): fa.wikipedia.org
- نمتی و همکاران، بقای ملی سرطان ایران (IRANCANSURV)، ۲۰۲۲: pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- AJMC — بقای ۵ ساله سرطان در جهان (CONCORD-۳)، ۲۰۱۸: ajmc.com
- دکتر رضا ملکزاده، «نظام ثبت سرطان در ایران»، ۲۰۲۳: drrezamalekzadeh.ir
- عصر ایران، «ضرورت پیوستن واکسن HPV به برنامه واکسیناسیون زنان ایران»، ۳ اسفند ۱۴۰۱: asriran.com