معنویتدرمانی چیست؟ راهنمای کامل مراقبت معنوی و مداخلات معنوی-مذهبی در سرطان

۱) معنویتدرمانی و مراقبت معنوی یعنی چه؟
«معنویت» فرآیندی درونی، پویا و تکاملی است که بر شخص و همه مراحل زندگی او اثر میگذارد و به تجربه درونی و نوعی اتصال — به خود، دیگران، طبیعت یا مقولات اعلای معنا — اشاره دارد. «مذهب» مفهومی است سازمانیافتهتر (باورها، آیینها و تعهدات دینی) و معنویت میتواند با آن همپوشان یا مستقل از آن باشد؛ به همین دلیل مراقبت معنوی هر دو گروه «مذهبی» و «غیرمذهبی» را پوشش میدهد و پژوهشها نشان دادهاند نیازهای معنویِ برآوردهنشده حتی بدون وابستگی مذهبی نیز در بیماران سرطانی شایع است.
«مراقبت معنوی» (Spiritual Care) در متون پرستاری و پزشکی، پرداختن به این بُعد از انسان در قالب خدمت سلامت است؛ گروه اخلاق پزشکی دانشگاه علومپزشکی مشهد مینویسد مراقب معنوی به «رشد ابعاد معنوی/دینی و کاهش آشفتگی معنوی» بیمار میپردازد و او را به یکپارچگی و تمامیت فردی بازمیگرداند. در ادبیات ایرانی، دانشکده پرستاری و مامایی اصفهان تعریف کاربردی گویایی دارد: مراقبت معنوی یعنی «معنایابی و معنابخشی به ارتباطات چهارگانه انسان با خدا، خود، خلق و خلقت» برای رسیدن به یک نظام باور و عمل. «معنویتدرمانی» نیز بخش مداخلهای همین میدان است: نوعی رواندرمانی متمرکز بر معنا، امید و آرامش وجودی که در کلینیکهای روانشناسی ایرانی بهعنوان رویکردی چندبعدی برای بهبود سلامت روان معرفی میشود و ریشه در ارزشهای معنوی و اسلامی دارد.
دو مفهوم دیگر را نیز باید شناخت: «آشفتگی معنوی» (Spiritual Distress) یعنی اختلال در معنا، امید، بخشش و ارتباط که با بیماری جدی تحمیل میشود و در طبقهبندی تشخیصهای پرستاری (NANDA) با شیوع حدود ۴۰٫۸ درصد در بیماران سرطانی گزارش شده است؛ و «سلامت معنوی» که در اسناد سلامت عمومی ایران بهعنوان یکی از ابعاد چهارگانه سلامت مطرح است و دربارهاش دیدگاههای اندیشمندان و توصیههای رسمی — از جمله توصیه انجمن روانپزشکی آمریکا به پرسوجوی گرایش مذهبی-معنوی بیماران — منتشر شده است.
۲) جایگاه معنویت در طب تسکینی و انکولوژی
مراقبت معنوی «لوکس» نیست؛ بخشی از تعریف رسمی مراقبت است. گروه مرجع مراقبت معنوی انجمن اروپایی مراقبت تسکینی (EAPC) تأکید میکند که تعریف سازمان جهانی بهداشت از طب تسکینی صراحتاً شامل پاسخ به نیازهای معنوی و دینی بیمار، خانواده و مراقبان است. مرور مرجع پوچالسکی و همکاران (۲۰۱۹، مجله ESMO Open؛ بیش از ۲۰۰ استناد) چارچوب «مراقبت معنوی بینحرفهای در انکولوژی» را تبیین میکند: ارزیابی معنوی فرآیندی عمیق و مداوم است و همه اعضای تیم — پزشک، پرستار، روانشناس و مراقب معنوی تخصصی — نقش مشخصی در شناسایی نیازها و پاسخ به آنها دارند.
شواهد ارتباطی نیز قوی است: مرور پژوهشی ۲۰۱۹ (مرکز ملی بیوتکنولوژی آمریکا) نشان میدهد بیماران سرطانی که بهزیستی معنوی بالاتری دارند، کیفیت زندگی بهتر، افسردگی کمتر و اضطراب مرگ پایینتری گزارش میکنند؛ و برعکس، مطالعات متعدد نشان دادهاند نیازهای معنوی برآوردهنشده با اضطراب، افسردگی بیشتر و حتی مداخلات پرتهاجمتر در آخر عمر همراه است. در بیماران سرطان زنانزا نیز رابطه نیازهای مراقبت معنوی با پریشانی روانی و کیفیت زندگی بهطور مستقیم بررسی شده است. مرور ۲۰۲۶ در بیماران دریافتکننده طب تسکینی نیز همزمان بار بالا علائم جسمی، روانی و اجتماعی و اهمیت بُعد معنوی را برجسته میکند.
۳) ارزیابی معنوی و ابزارها
نخستین گام درمان، شناسایی نیاز است. راهنمای مرجع StatPearls (کتابخانه ملی پزشکی آمریکا) ارزیابی معنوی را «ابزار سنجش باورها، نیازها و آرزوهای بیمار در بافت بالینی» تعریف میکند و فرل (۲۰۱۷) در هاسپیس و طب تسکینی، سابقهگرفتار معنوی را شامل زمینه دینی-معنوی، ترجیحات، باورها، آیینها و فعالیتهای بیمار و خانواده میداند. پرکاربردترین ابزار بالینی، ابزار FICA است:
| حرف | مفهوم | پرسش نمونه |
|---|---|---|
| F | ایمان و باور (Faith) | آیا باور دینی یا معنوی خاصی دارید که به شما در زندگی کمک کند؟ |
| I | اهمیت و اثر (Importance) | این باور چقدر برای شما مهم است و بر بیماریتان چگونه اثر گذاشته است؟ |
| C | اجتماع معنوی (Community) | آیا عضو اجتماع دینی یا معنوی خاصی هستید که از آن حمایت بگیرید؟ |
| A | نحوه مواجهه و رسالت (Address) | دوست دارید تیم درمان چگونه به نیازهای معنوی شما بپردازد؟ |
در ادبیات ایرانی نیز راهنماهای آموزشی — مانند جزوه ۴۷ صفحهای «مراقبت معنوی در پرستاری» دانشگاه علومپزشکی اراک — اهمیت مراقبت معنوی، تعریف، نیازهای معنوی بیماران، شایستگیهای ارائهدهنده و فرآیند و مراحل ارائه مراقبت را آموزش میدهند و راهنمای «گامبهگام مراقبت معنوی در پرستاری: از شناخت تا اجرا» (نشریه دانش سلامت و دین، اسفند ۱۴۰۴) مسیر عملیاتی را ترسیم میکند. نکته مهم: با اینکه مفهوم مراقبت معنوی رو به بالغشدن است، مرور بینالمللی ۲۰۲۳ یادآوری میکند که هنوز «تعریف واحدِ پذیرفتهشده» برای مراقبت معنوی وجود ندارد و حرفهایها آن را بهگونههای متفاوتی میفهمند — همین ابهام بخشی از چالش آموزشی و پژوهشی حوزه است.

۴) مداخلات درمانی: از معنادرمانی تا درمان حرمت
مداخلات معنویدرمانی گسترهای از رواندرمانیهای کوتاه و ساختارمند است؛ مهمترینها که در متاآنالیزها بررسی شدهاند:
- رواندرمانی گروهی معنامحور (MCGP): مداخله ساختارمند ویلیام بریتبارت با تمرکز بر معنا، امید، حرمت و ترس از مرگ در سرطان پیشرفته؛ مطالعه بزرگ تصادفیشده ۲۰۱۵ در مجله معتبر بالینی انکولوژی آمریکا (JCO) پشتوانه قوی اثربخشی آن بر رنج وجودی و معنوی را نشان داد و تا امروز بیش از ۸۰۰ بار استناد شده است.
- معنادرمانی (Meaning Therapy): خانواده مداخلات مبتنی بر معنای زندگی؛ متاآنالیز ۲۰۲۴ مطالعات تصادفیشده نشان داد بهبود معنادار معنای زندگی (اندازه اثر SMD=−0.48 با بازه اطمینان ۹۵٪ −0.89 تا −0.07 بر مقیاس بیمعنایی)، بهزیستی معنوی و کیفیت زندگی و کاهش افسردگی.
- درمان حرمت (Dignity Therapy / دیگنیتی تراپی): مداخله هاروی چوچینوف برای حفظ کرامت و میراث شخصی بیماران پایانی — بیمار روایت زندگی خود را بازمیگوید و «سند میراث» مکتوب به خانواده میرسد؛ در آزمایش فاز یک با ۱۰۰ بیمار پایانی، ۹۱٪ رضایت داشتند، ۷۶٪ حس حرمت بالاتری گزارش کردند و ۶۸٪ حس معنا و هدف بیشتری یافتند؛ آزمایش تصادفیشده بزرگ در مجله Lancet Oncology (۲۰۱۱) با ۳۲۶ بیمار انجام شد و در بازتابهای رسانهای علمی، ۹۱٪ رضایت و ۸۱٪ مفید بودن برای خانواده گزارش شده است.
- MCGP نسخه بازماندگان (MCGP-CS): آزمایش تصادفیشده هلندی ۲۰۱۷ نشان داد نسخه بازطراحیشده برای بازماندگان سرطان، معنای شخصی را بهطور معنادار بهبود میدهد.
- مداخلات معنوی-مذهبی در پرستاری: حضور در مراسم دینی، قرائت متن دینی به انتخاب بیمار، مشاوره با مراقب معنوی تخصصی و گفتوگو درباره ترسها؛ اینها در متاآنالیزهای متنوع بررسی شدهاند.
- مرور زندگی (Life Review): بازبینی ساختارمند زندگی برای معنایابی؛ مرور ۲۰۱۷ اثر آن بر بهزیستی معنوی را بررسی کرده است.
۵) شواهد علمی: چه مطالعاتی انجام شده است؟
جدول زیر مهمترین مطالعات بینالمللی و ایرانی این حوزه را خلاصه میکند:
| مطالعه | نوع | یافته کلیدی |
|---|---|---|
| Breitbart و همکاران، ۲۰۱۵ (JCO؛ بیش از ۸۰۰ استناد) | RCT بزرگ | MCGP اثربخشی قوی بر رنج وجودی/معنوی و بهبود معنا-آرامش در سرطان پیشرفته |
| Chochinov و همکاران، ۲۰۱۱ (Lancet Oncology؛ بیش از ۱٬۰۰۰ استناد) | RCT با ۳۲۶ بیمار پایانی | درمان حرمت؛ در فاز یک: رضایت ۹۱٪، حرمت بالاتر ۷۶٪، معنا/هدف بیشتر ۶۸٪؛ ۸۱٪ مفید برای خانواده |
| van der Spek و همکاران، ۲۰۱۷ | RCT هلند | MCGP-CS معنای شخصی بازماندگان سرطان را بهبود میدهد |
| Sun و همکاران، ۲۰۲۴ | مرور نظاممند + متاآنالیز RCTها | معنادرمانی: بهبود معنای زندگی (SMD=−0.48)، بهزیستی معنوی و کیفیت زندگی؛ کاهش افسردگی |
| مرور سیگما (Wiley، ۲۰۲۴) | مرور نظاممند | مداخلات معنامحور: بهبود کیفیت زندگی، کاهش رنج وجودی و علائم افسردگی و مرتبط با سرطان |
| Izgu و همکاران، ۲۰۲۴ (Eur J Oncol Nurs) | متاآنالیز | مداخلات معنوی: کاهش خستگی، درد، اضطراب، افسردگی و پریشانی روانی؛ اثر محدود بر بار کلی علائم |
| McLouth و همکاران، ۲۰۲۰ | مرور + متاآنالیز | جایگاه مذهبیگرایی/معنویت در مواجهه با سرطان و آثار بر پیامدها |
| کاکرین (NCBI، NBK293113) | مرور نظاممند | مداخلات معنوی اثر معنادار ولی متوسط بر بهزیستی معنوی، معنای زندگی و افسردگی |
| Hindmarch و همکاران، ۲۰۲۲ | مرور نظاممند | مداخلات معنوی برای درد سرطان |
| ASCO ۲۰۲۶ (Soler Lopes) | متاآنالیز غیرمستقیم | مقایسه اثربخشی رواندرمانی معنامحور و درمان حرمت بر بهزیستی معنوی |
| Martins و همکاران، ۲۰۱۸ (Religions) | سنتز مطالعات | شیوع آشفتگی معنوی سرطان حدود ۴۰٫۸٪ در اعتباریابی تشخیص پرستاری |
| Lee و همکاران، ۲۰۱۹ | مرور پژوهشی | بهزیستی معنوی بالا: کیفیت زندگی بهتر، افسردگی و اضطراب مرگ کمتر |
| Shi و همکاران، ۲۰۲۳ | مطالعه مقطعی بزرگ | عوامل مؤثر بر نیازهای معنوی: باور مذهبی، تأهل، خستگی سرطان، حمایت اجتماعی |
| گراوند و همکاران (SBMU، ایران) | متاآنالیز مطالعات ایرانی | مداخلات معنوی-مذهبی تأثیر مثبت معنادار بر سلامت روان و کیفیت زندگی بیماران سرطان |
| کریمی، ۲۰۱۷ (تهران) | شبهآزمایشی | معنویتدرمانی کیفیت زندگی زنان مبتلا به سرطان پستان را بهبود داد |
| رحمانیان، ۲۰۱۷ | نیمهآزمایشی | معنویتدرمانی گروهی امید به زندگی و سبک زندگی بیماران سرطان پستان را بهبود داد |
| عبدی و همکاران، ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ | شبهآزمایشی/RCT | معنویتدرمانی گروهی در مقایسه با درمان پذیرش-تعهد بر امید، شادکامی و کیفیت زندگی مؤثر بود |
| خلوتی، ۲۰۲۱ | مرور + متاآنالیز ایرانی | برآورد تجمعی اضطراب مرگ در سالمندان ایرانی؛ حوزه نیازمند مداخله |
| امامیراد، ۲۰۱۸ | همبستگی | سلامت مذهبی/وجودی با اضطراب آشکار و افسردگی رابطه معکوس معنادار |
| حسینخانی، ۲۰۲۴ (اخلاق پزشکی) | مرور نظاممند | آثار مراقبت معنوی بر اضطراب مرگ |
۶) وضعیت معنویتدرمانی در ایران
ایران با توجه به زمینه فرهنگی-دینی، در حوزه مراقبت معنوی اقدامات نهادی متمایزی داشته است: کتاب «دستورالعمل مراقبت معنوی از بیماران مزمن و صعبالعلاج» (تألیف مینو اسدزندی با همکاری غلامرضا اسکندری، شابک ۹۷۸-۶۰۰-۲۹۳۴-۵۱-۲) بهعنوان مرجع آموزشی منتشر شده است؛ مطالعه «الگوی ارائه خدمات سلامت معنوی در بیمارستانهای ایران» (طب و تزکیه، ۲۰۱۸) چارچوب ملی ارائه خدمت را طراحی کرده و در دانشگاه علومپزشکی شیراز، خدمات «مراقبت معنوی با رویکرد اسلامی» با محوریت نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه، بر مراکز درمانی و بیمارستانهای استان متمرکز شده است. پژوهش «دستورالعملهای مراقبت معنوی از بیماران مبتنی بر شواهد دینی» نیز مرگ را بهمثابه تجربه دینی بررسی و راهبردهای کاهش ترس از مرگ را معرفی کرده است و مطالعه تحلیل محتوا «راهبردهای مراقبت معنوی در قرآن و حدیث» (۲۰۲۳) پشتوانه متن-محور این خدمات را مستند کرده است.
در سطح پژوهش بالینی، فهرست بلندی از آزمایشهای ایرانی معنویتدرمانی وجود دارد که در جدول بخش پنج آمده است — از کیفیت زندگی زنان سرطان پستان (کریمی، تهران) و امید به زندگی و سبک زندگی (رحمانیان) تا مقایسه معنویتدرمانی با درمان پذیرش-تعهد (عبدی و همکاران) و متاآنالیز ملی مداخلات معنوی-مذهبی (گراوند و همکاران، دانشگاه شهید بهشتی) که جمعبندی آن «تأثیر مثبت معنادار بر سلامت روان و کیفیت زندگی» بیماران سرطان است. مرورها نیز ضرورت توسعه مراقبت معنوی بیماران در حال مرگ را «ضرورتی نادیدهگرفتهشده» خواندهاند (خرمی مارکانی، ۲۰۲۰) و مرور «تسکینی مبتنی بر معنویت» از ۲۰۱۴ در پرستاری سرطان ایران در جریان است. در عرصه بینالمللی نیز مرور دروزدوگان (۲۰۲۶) جمع میکند که روند درمان همراه با حمایت معنوی یا دینی نتایج بهتری دارد.
۷) چالشها و موانع
- ابهام مفهومی: نبود تعریف واحد پذیرفتهشده برای مراقبت معنوی، سنجش و مقایسه مطالعات را دشوار میکند (مرور بینالمللی ۲۰۲۳).
- تفکیک نادرست از مذهب: برخی مراکز مراقبت معنوی را صرفاً دینی میفهمند، درحالیکه بیمار غیرمذهبی نیز نیاز معنوی دارد.
- نیروی انسانی: کمبود مراقب معنوی تخصصی آموزشدیده در تیمهای درمان؛ آموزش پرستاران نقش کلیدی دارد.
- اثر متوسط در برخی پیامدها: متاآنالیزها اثر محدود بر «بار کلی علائم» گزارش میکنند؛ انتظار غیرواقعی باید اصلاح شود.
- پوشش ناقص خدمت: نیازهای معنوی بیماران در حال مرگ در ایران هنوز بهطور نظاممند غربالگری نمیشود (مرور ایرانی).
۸) پرسشهای متداول
معنویتدرمانی چیست؟
مجموعه مداخلات رواندرمانی و مراقبتی است که به نیازهای معنوی بیمار، معنایابی در برابر بیماری و رفع آشفتگی معنوی میپردازد؛ در تعریف ایرانی، مراقبت معنوی یعنی معنابخشی به ارتباطات چهارگانه انسان با خدا، خود، خلق و خلقت.
تفاوت معنویت با مذهب در درمان چیست؟
مذهب به باورها و آیینهای سازمانیافته اشاره دارد، اما معنویت مفهومی گستردهتر است: جستوجوی معنا، هدف و ارتباط؛ مراقبت معنوی هر دو بُعد را میپوشاند و صرفاً محدود به مذهب نیست.
مداخلات معنویدرمانی کدامها هستند؟
مداخلات شناختهشده شامل رواندرمانی گروهی معنامحور (MCGP)، معنادرمانی، درمان حرمت (دیگنیتی تراپی)، مرور زندگی و مداخلات معنوی-مذهبی در پرستاری است.
آیا معنویتدرمانی اثر علمی اثباتشده دارد؟
متاآنالیزهای چندگانه نشان دادهاند مداخلات معنوی به بهبود بهزیستی معنوی، معنای زندگی، کیفیت زندگی و کاهش افسردگی و اضطراب (از جمله درد و خستگی) میانجامد؛ اثر بر بار کلی علائم کمتر است.
نیاز معنوی بیماران چقدر شایع است؟
در مطالعات اعتباریابی تشخیص پرستاری، شیوع آشفتگی معنوی در بیماران سرطانی حدود ۴۰٫۸ درصد گزارش شده و نیازهای معنوی برآوردهنشده با اضطراب و افسردگی بیشتر همراه است.
مراقبت معنوی در ایران چگونه سازمان یافته است؟
در ایران دستورالعمل مراقبت معنوی از بیماران مزمن و صعبالعلاج، الگوی ارائه خدمات سلامت معنوی در بیمارستانها و برنامههای مراقبت معنوی با رویکرد اسلامی تدوین و اجرا شده است و مطالعات ایرانی متعددی اثربخشی معنویتدرمانی را در سرطان بررسی کردهاند.
۹) منابع
- EAPC — گروه مرجع مراقبت معنوی: eapcnet.eu
- Puchalski CM و همکاران، «Interprofessional spiritual care in oncology: a literature review»، ESMO Open ۲۰۱۹: sciencedirect.com
- دانشکده پرستاری و مامایی اصفهان — گروه سلامت و مراقبتهای معنوی (تعریف چهار رابطه): nm.mui.ac.ir
- گروه اخلاق پزشکی مشهد — «تعریف مراقبت معنوی»: medethicdept.mums.ac.ir
- ابوالقاسمی ماهانی، «نقش معنویت در مراقبتهای پرستاری»، SBMU: journals.sbmu.ac.ir
- Vivat B و همکاران، «What Do Palliative Care Professionals Understand as Spiritual?»، Religions ۲۰۲۳: pure.port.ac.uk (PDF)
- StatPearls — «Spiritual Assessment» (۲۰۲۴): ncbi.nlm.nih.gov
- FICA Spiritual Assessment Tool: coalitionccc.org
- Ferrell BR، «Spiritual Care in Hospice and Palliative Care»، ۲۰۱۷: e-jhpc.org
- Mercier M و همکاران، مراقبت معنوی در سرطان بزرگسالان، Ann Palliat Med ۲۰۲۳: apm.amegroups.org
- دانشگاه علومپزشکی اراک — جزوه آموزشی «مراقبت معنوی در پرستاری» (PDF ۴۷ صفحه): arakmu.ac.ir
- Breitbart W و همکاران، MCGP در سرطان پیشرفته، ۲۰۱۵: PDF مطالعه و ascopost.com
- van der Spek N و همکاران، MCGP-CS در بازماندگان سرطان، ۲۰۱۷: pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- Chochinov HM و همکاران، «Effect of dignity therapy…»، Lancet Oncology ۲۰۱۱: thelancet.com و PubMed و medscape.com
- Sun M و همکاران، «Effects of meaning therapy…» متاآنالیز، ۲۰۲۴: pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- «Effectiveness of meaning-centered interventions…»، Journal of Wound Ostomy Continence Nursing مرور سیگما، ۲۰۲۴: sigmapubs.onlinelibrary.wiley.com
- Soler Lopes D، مقایسه MCP و DT، JCO ۲۰۲۶: ascopubs.org
- McLouth LE و همکاران، متاآنالیز مذهبیگرایی/معنویت در سرطان، ۲۰۲۰: pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- «The effects of spiritual interventions in patients with cancer»، NCBI Books: ncbi.nlm.nih.gov
- Izgu N و همکاران، متاآنالیز مداخلات معنوی، Eur J Oncol Nurs ۲۰۲۴: ejoncologynursing.com
- Hindmarch T و همکاران، «Spiritual Interventions for Cancer Pain»، ۲۰۲۲: repository.cam.ac.uk
- Martins H و همکاران، «Spiritual Distress in Cancer Patients»، Religions ۲۰۱۸: mdpi.com
- Lee YH و همکاران، «Spiritual Care for Cancer Patients»، ۲۰۱۹: pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- Shi X و همکاران، «Current status and influencing factors of spiritual needs»، ۲۰۲۳: pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- اسدزندی م و اسکندری غ، «دستورالعمل مراقبت معنوی از بیماران مزمن و صعبالعلاج»: alefbalib.com
- حیدری و همکاران، «الگوی ارائه خدمات سلامت معنوی در بیمارستانهای ایران»، طب و تزکیه ۲۰۱۸: tebvatazkiye.ir (PDF)
- دانشگاه علومپزشکی شیراز — تمرکز خدمات مراقبت معنوی با رویکرد اسلامی بر بیمارستانها: sums.ac.ir
- گراوند و همکاران، متاآنالیز مداخلات معنوی-مذهبی در ایران، SBMU: journals.sbmu.ac.ir و magiran.com
- کریمی م، «اثربخشی معنویتدرمانی بر کیفیت زندگی زنان مبتلا به سرطان سینه»، ۲۰۱۷: unmf.umsu.ac.ir
- رحمانیان، «تأثیر معنویتدرمانی گروهی بر امید به زندگی و سبک زندگی»، ۲۰۱۷: jac.scu.ac.ir
- عبدی و همکاران، «اثربخشی معنویتدرمانی گروهی با درمان پذیرش-تعهد»، ۲۰۲۳: jhsme.muq.ac.ir و مقایسه دو رویکرد ۲۰۲۴: PDF
- خلوتی، «اضطراب مرگ در سالمندان ایرانی: مرور نظاممند و متاآنالیز»، ۲۰۲۱: salmandj.uswr.ac.ir
- امامیراد، «رابطه سلامت معنوی و معنایابی با اضطراب مرگ»، ۲۰۱۸: jap.razi.ac.ir
- حسینخانی، «آثار مراقبت معنوی بر اضطراب مرگ: مرور نظاممند»، ۲۰۲۴: ijme.tums.ac.ir
- خرمی مارکانی، «توسعه مراقبت معنوی از بیماران در حال مرگ در ایران»، ۲۰۲۰: unmf.umsu.ac.ir
- کمالیون، «راهبردهای مراقبت معنوی در قرآن و حدیث»، ۲۰۲۳: hadith.maaref.ac.ir
- سامانه سلامت معنوی دانشگاه علومپزشکی کرمان — دیدگاههای اندیشمندان درباره سلامت معنوی (توصیه APA): kmu.ac.ir
- «راهنمای گامبهگام مراقبت معنوی در پرستاری»، دانش سلامت و دین، اسفند ۱۴۰۴: magiran.com